Figura Wielkiego Innego w relacji człowiek-chatbot

Abstract

Praca podejmuje problem funkcjonowania porządku symbolicznego w relacji człowieka z modelami językowymi, na przykładzie ChatGPT. Teoretyczną ramę stanowi koncepcja Wielkiego Innego, opisana przez Jacquesa Lacana i spopularyzowana przez Slavoja Žižka, rozumiana jako instancja symboliczna, która gwarantuje sens, porządek i autorytet, choć sama nie jest podmiotem ani nie posiada własnej wiedzy. Praca stawia tezę, że chatbot funkcjonuje jako technologiczna emanacja Wielkiego Innego. Mimo że za modelem nie stoi żaden podmiot zdolny ponieść odpowiedzialność za generowane treści, użytkownicy odnoszą do niego swoje pytania, decyzje i wątpliwości, traktując go jako instancję, która „wie". Pozwala im to delegować odpowiedzialność poznawczą przy jednoczesnym zachowaniu iluzji autonomii. Celem pracy nie jest rozstrzyganie, czy systemy te są świadome, ale rekonstrukcja tego, w jaki sposób użytkownicy korzystają z modeli oraz jak stopniowo podporządkowują własny sposób myślenia logice ich działania. Figura Wielkiego Innego zostaje przy tym powiązana z kategorią autorytetu poznawczego, zaufania oraz z relacyjnym ujęciem technologii, co pozwala opisać, w jaki sposób bezosobowy system zyskuje pozycję instancji rozstrzygającej znaczenia.Podstawę empiryczną stanowi triangulacja dwóch źródeł. Pierwszym jest autoetnograficzny zapis trzyletniej relacji autora z ChatGPT, dokumentujący jej ewolucję wraz z kolejnymi wersjami modelu. Drugim są pogłębione wywiady z dorosłymi użytkownikami narzędzia o zróżnicowanych profilach zawodowych. Materiał poddano analizie jakościowej, rekonstruując powtarzalne wzorce praktyk użytkowania. Analiza prowadzi do wyodrębnienia mechanizmów, przez które Wielki Inny przejawia się w relacji z chatbotem. Należą do nich brak kosztów społecznych interakcji, czyniący przestrzeń rozmowy z modelem bezpieczną, oraz heurystyka formy, w której uporządkowana, spójna struktura wypowiedzi zastępuje weryfikację jej prawdziwości. Praca wprowadza również pojęcie autorytetu operacyjnego, opisujące trwałość pozycji modelu wynikającą z jego skuteczności, a nie z niezawodności. Świadomość wcześniejszych błędów nie osłabia tej pozycji, ponieważ odpowiedzialność za pomyłki zostaje przeniesiona na użytkownika. Wnioski wskazują, że relacja z modelem językowym odtwarza strukturę Wielkiego Innego w nowej, technologicznej postaci. Korzystając z narzędzia, użytkownik dostosowuje sposób formułowania myśli do logiki jego działania, co prowadzi do stopniowego przekształcenia autonomii poznawczej. Wielki Inny nie zanika, lecz zmienia interfejs, przyjmując postać pola tekstowego, które organizuje sposób, w jaki człowiek poszukuje wiedzy i rozstrzyga znaczenia.